شخصيت سالم: افسانه يا واقعيّت؟
وجود يك شخصيت سالم در جامعه پُرتنش و استرسزاى امروزى از ديدگاه بسيارى از افراد، افسانهاى و غير واقعى جلوه مىكند؛ امّا آنچه مسلّم است، وجود »شخصيت سالم« واقعيتى انكار ناپذير است و شادابى، نشاط، لذّت بردن از زندگى و هدفمندى در آن، مستلزم داشتن شخصيت سالم است.
كسب شخصيت سالم - كه آرزوى بسيارى از افراد جامعه است -، چندان دور از دسترس نيست و به نظر مىرسد كه مىتوان از طريق آشنايى، معيارهاى سلامت روانى و تطابق آن با
ويژگىهاى شخصى، تعامل مثبت با افراد و محيط پيرامونى و اجراى اصول صحيح و راستين معنوى در زندگى به گونهاى عملى به آسيب شناسى پرداخت و عوامل آسيب رسان به
شخصيت سالم را شناسايى كرد و با اصلاح و زدودن همه جوانب منفى احتمالى، در كسب شخصيتى سالم كوشش نمود.
در واقع بايد اقرار كرد كه سلامت روانى و جسمانى، خواست همه انسانهاست و آرزوى داشتن شخصيت سالم، گامى به سوى رشد و تعالى معنوى نيز محسوب مىگردد.
نخستين گام
»شخصيت سالم« حاصل خيالپردازى يك رماننويس يا توهّمات يك انسان رؤيايى نيست؛ بلكه رؤيايى است كه به راحتى در قالب واقعيت مىگنجد و به بالندگى و سازندگى در زندگى كمك
بسيار مىكند. نخستين گام و در واقع، طليعه تحقّق يك شخصيت سالم، اراده و خواست فرد است و شخص، كافى است كه تصميم بگيرد و به آن عمل كند. در اين زمينه، روان شناسان و
صاحبنظران متعددى از جمله: گوردون آلپورت، اريك فِروم، آبراهام مَزلو، وينداير، كارل راجرز و بسيارى ديگر، به بحث و ارائه ديدگاههاى نو پرداختهاند و برخى از آنها توانستهاند با ترسيم
الگويى صحيح از يك شخصيت سالم، به بسيارى از ابعاد وجودى اين انسانِ با ثبات و با اراده پى ببرند.
روانشناسان، چه مىگويند؟
در روانشناسى معاصر، براى شخصيت سالم، ويژگىهاى مثبت و پايدارى مطرح است كه مرور اين گونه ويژگىها، خود به تقويت اراده، معنويت و بهرهگيرى از روش صحيح چگونه زيستن،
كمك شايانى مىكند. يك شخصيت سالم از بزرگترين خصوصيت خود يعنى »خلّاقيت« استفاده فراوان مىبرد و توانايى خاصى در خلاقيت دارد و تنها در يك جهت و يك بعد، سير نمىكند؛
بلكه در همه جنبههاى زندگى و ابعاد آن، هنر نمايى مىكند.
او را نمىتوان در يك رديف شغلى، سطح مادى، فرهنگى، و محدوده جغرافيايى محدود كرد؛ زيرا او داراى خصوصياتى است كه با آنچه كه عوام به آنها دل بستهاند يا در آنها دغدغه دارند،
متفاوت است.
او از زندگى راضى است و همه چيز زندگى را دوست دارد، ويژگىهاى ظاهرى(فيزيكى)خويش را كاملاً پذيرفته و با آنها به خوبى كنار آمده است، دنيا را بدون ظواهرش پذيرفته و از گردش
روزگار، نهايت لذت را مىبرد، رخوت و خستگى در او جاى ندارد، هم از كار و هم از تفريح، لذّت مىبرد و به همين خاطر از كار، خسته نمىشود.
او با ناملايمات زندگى برخوردى مناسب و ملايم دارد و همواره به اينگونه ناملايمات به چشم تجربه مىنگرد و از آنها چشم اندازى مثبت در آينده ترسيم مىكند.
يك شخصيت سالم، همواره آگاهانه و معقول عمل مىكند، از قيد و بندهاى گذشته، آزاد است، كارهاى عادى و روزمره را به گوشهاى كنار مىزند و در كند و كاو تجربههاى تازه است. با
نگاهى معقول و منطقى به آينده و با در نظر گرفتن اين واقعيت كه در »حال« زندگى مىكند، به پيش مىرود.
او در اطراف خود، حصارى زيبا ساخته كه از ذهن او حراست مىكند و در واقع، نگهبان ورودى ذهن اوست و به هر فكرى اجازه ورود نمىدهد مگر اين كه توسط اين حصار، پالايش شود.
او بيشتر گوش مىكند، سبك و سنگين مىكند، اسير هيجانات زودگذر نمىشود و با لبخندى ملايم و آرام با بسيارى از قضايا برخورد مىكند و به همين دلايل، به سادگى در دام
احساسات و هيجانات منفى خود اسير نمىشود.
هفت معيار
گوردون آلپورت، يكى از نخستين روانشناسانى بود كه توجه خويش را به »شخصيت سالم« معطوف داشت و در اين زمينه، حرف زيادى براى گفتن داشته است. از ديدگاه آلبورت: گسترش
مفهوم »خود«، برقرارى ارتباط صميمانه با ديگران، رسيدن به امنيت عاطفى، داشتن ادراك واقع بينانه، شناخت مهارتها و وظايف خود، عينيّت بخشيدن به »خود« و و فلسفه يگانه سازى،
هفت معيار شخصيت سالم به شمار مىروند.
يك شخصيت سالم با وجود اين كه ارتباطى بسيار صميمانه با ديگران دارد و نسبت به خانواده و اطرافيانش مهرورزانه و عاشقانه برخورد مىكند، امّا به استقلال خود در روابطش بسيار
بسيار بها مىدهد و سعى مىكند كه خلوت و تنهايى اختيارى و آگاهانه خود را نيز پيوسته حفظ كند؛ زيرا او براى دنياى درون خود، اهميت بسيارى قائل است و به محافظت هوشيارانه از
دنياى زيباى درون خويش مىپردازد.
او به گونهاى با وابستگىها مخالف است و عقيده دارد كه وابستگى، وى را از خلاقيت و خود شكوفايى باز مىدارد. او هرگز به دنبال جلب تحسين و تمجيد ديگران نيست و البته اين بدان
معنا نيست كه آثار مثبت تشويق را در نظر نگيرد؛ امّا هرگز به كارى كه نوعى خودنمايى و خريد تحسين ديگران باشد، دست نمىزند.
تأثير محيط
با همه اين تفاسير نبايد تأثير اجتماع و فرهنگ رايج در آن را در فرايند تكامل شخصيت سالم ناديده گرفت. جامعه ناسالم در ميان اعضاى خود، دشمنى، بدگمانى، بىاعتمادى و دهها
خصلت نامطلوب به وجود مىآورد كه مانع از رشد بسيارى از افراد جامعه مىشود.
مَزلو، روانشناس انسانگرا، معتقد است كه »شخص سالم« در حال خود شكوفايى يا تحقّق بخشيدن ذات خود است و شخصى است كه شايستگىِ بودن و شدن را داراست. او بارها به
بررسى خصوصيات و ويژگىهاى شخصيت سالم مىپرداخته است.
داشتن درك درست از واقعيت، توانايى گسترش روابط صميمانه، خلاقيت و نيز برخوردارى از رفتار اخلاقى مبتنى بر اصول معنوى، ويژگىهاى ديگرى است كه مَزلو از آنها به عنوان مؤلّفهها يا
عناصر سازنده شخصيت سالم، ياد مىكند.
مزلو، همچنين معتقد است افرادى كه خواستار »خودْ شكوفايى« هستند، پيش از آن، نيازهاى سطوح پايينترشان (يعنى نيازهاى جسمانى، ايمنى، تعلّق، محبّت و احترام) را برآورده
ساختهاند، دچار بيمارىهاى روانى نيستند و زمينه فعليت بخشيدن توانايىها و قابليتهايشان را فراهم آوردهاند و به بلوغ و سلامت روان دست يافتهاند.
او ويژگى ديگر افراد خود شكوفا را داشتن ادراك صحيح از واقعيتهاى موجود و شناخت عينى اشخاص پيرامون خود )به همان گونه كه هستند( مىداند.
يكى ديگر از خصوصيات مورد بحث شخصيت سالم در جامعه امروزى - كه درست در مقابل ويژگىهاى شخصيت ناسالم قرار دارد - بىتكلّف بودن و بىريايى است. او خود را بيش از آنچه
كه هست، بزرگ نمىكند و به قول امروزى: »خود را گم نمىكند«. او در انسانها تفاوتهاى ظاهرى را نمىبيند و از اظهار نظر و انفعال در مورد آنچه كه براى وى مسلّم نشده است، اجتناب
مىورزد؛ در حالى كه شخصيتهاى ناسالم، جهان را با قالبهاى ذهنى خويش ادراك مىكنند و هميشه درصددند تا آن را با اجبار فراوان، به همان شكل ترسها، نيازها و ارزشهاى خود
درآورند.
يكى ديگر از خصوصيات قابل توجه »شخصيت سالم« وجود شور و شوق و عشق فراوان است كه باعث مىشود تا او را همواره سرحال و پر انرژى نشان دهد. او به دفع احساسات مخرّب
مىپردازد و جاى آنها را با احساسات مثبت پر مىكند. او واقع بين است و مردم را همان گونه كه هستند مىپذيرد و هرگز از جامعه، تصويرى رؤيا گونه نمىسازد ناهنگام مواجهه با واقعيت،
با احساس حسرت، دلسردى و نفرت مواجه شود. او همواره با تعقّل، عشق مىورزد و در واقع، عاشقى عاقل است.
منابع
1 . آناتومى جامعه، فرامرز رفيعپور، تهران: شركت سهامى انتشار، 1378.
2 . »تصويرى از شخصيت سالم«، وين داير، ترجمه: گيتى حسنى، ماهنامه موفقيت، ش11.
3 . »رمز شادابى و آرامش: بررسى شناخت و كسب شخصيت سالم در زندگى«، فاطمه حقيقتجو، روزنامه ايران، 81/5/23.
4 . »شخصيت سالم«، احمد على هوشيارزاده، ماهنامه اروند، سال سوم، ش11.
5 . »شخصيت سالم: واقعيت يا خيال«، وين داير، ترجمه: محمد رضا آلياسين، روزنامه همشهرى، 80/4/28 .